Dạo này tui lười viết hẳn đi, một là do tui bận hơn, hai chắc là do tui đã có tuổi. Bài này tui cũng sẽ không để nhạc nhẽo gì cả tại tui không nghĩ ra bài nhạc nào hợp với phim này. Hôm nay ta sẽ nói về phim noir, đúng hơn là neo-noir.
Chinatown, tất nhiên không phải của Saigon Orchestra mà là của Roman Polanski ra mắt năm 1974. Nếu bạn không biết ông bác này là ai thì Polanski có trong tay hai tuyệt tác cực kỳ nổi tiếng khác là Rosemary’s Baby (1968) và The Pianist (2002).
Và nếu như bạn vẫn chưa biết về Roman Polanski thì ông chính là chồng của nữ minh tinh quá cố Sharon Tate, là nạn nhân của một trong những thảm án rúng động nhất lịch sử Hollywood. Vụ án đó lớn đến mức vào nửa thế kỷ sau, trong Once Upon A Time In Hollywood, Quentin Tarantino đã dựng lại vụ án và để Sharon Tate không còn là một nạn nhân của định mệnh, mà được sống tiếp một cuộc đời rực rỡ trong giấc mơ điện ảnh vĩnh cửu của cô ấy.
Tui cũng biết đến Roman Polanski nhờ vào Sharon Tate trong phim của Quentin, một khứa chuyên viết lại lịch sử và cũng là đạo diễn yêu thích nhất của tui. Sau khi biết đến vụ của Sharon thì thiệt là quá sức đau lòng man.
Tui tìm trên mạng thấy ông bác có vài bê bối đời tư nhưng đó không phải vấn đề của chúng ta. Vấn đề của chúng ta hôm nay là Jack Nicholson, Robert Towne và Polanski đã biến Chinatown (1974) thành một trong những tác phẩm xuất sắc nhất mọi thời đại như thế nào.
thông tin bên lề
Chinatown ra mắt vào 1974, khá muộn so với thời kỳ hoàng kim của phim noir nên đây không phải một phim noir mà là một phim neo-noir. Tui không phải nhà phê bình mà tui thấy có một vài nhà phê bình gọi Chinatown là đỉnh cao của neo-noir, kế thừa gần như toàn bộ tinh hoa của phim noir.
Robert Towne, kịch bản Chinatown của Robert Towne được xem là một trong những kịch bản hoàn hảo nhất mọi thời đại, và nó giúp ông húp luôn Oscar cho kịch bản gốc xuất sắc nhất. Cốt truyện chặt chẽ, nhân vật có chiều sâu, thoại EQ cực cao và ngập ngụa ẩn dụ, cộng 1 điểm uy tín cực bự cho Chinatown.
Và Jack Nicholson. Có một sự thật thú vị là đôi bạn thân Nicholson và Robert Towne đã gửi kịch bản cho Roman Polanski và mời ông về làm đạo diễn chứ không phải đạo diễn đi tìm diễn viên như thường lệ vì Nicholson rất hâm mộ phong cách làm phim của Polanski trước đó.
Ban đầu Robert Evans của Paramount Pictures (ông này là sếp lớn nhất) chọn cố đạo diễn Peter Bogdanovich, tại sao chọn ông này thì tui không biết (tui có lên search thì phát hiện ra tui cũng không xem phim của ông) nhưng ông từ chối. Sau đó Robert chuyển hướng sang tìm đến cha đẻ của Rosemary’s Baby vì cái phim này thật sự là nó rất tăm tối và ông cũng muốn tìm một vị đạo diễn Châu Âu để kể lại câu chuyện của nước Mỹ với một hương vị tăm tối như vậy.
Sau khi Robert Evan chốt chọn Roman Polanski thì Nicholson đã gọi điện và mời ông về nhà đọc kịch bản. Lúc này Polanski đang rất phân vân khi trở lại Mỹ để làm phim vì vợ ông, Sharon Tate đã mất ở Mỹ như nãy tui nói và ông không muốn quay trở lại cái nơi đầy đau buồn này.
Và sau đó, Polanski kiên quyết thay đổi kịch bản của Robert Towne, đặc biệt là cái kết. Quan điểm của ông rất rõ ràng: “Đó là một bộ phim nghiêm túc, không phải chuyện phiêu lưu cho trẻ con”. Ông cho rằng cái đẹp phải trả giá và cái ác thường chiến thắng. Sau nhiều tranh cãi, ông đã thuyết phục Towne viết lại để Evelyn bị giết, tạo nên một trong những cái kết đen tối và ám ảnh nhất lịch sử điện ảnh.
phim noir
Tui không rành nên chỉ có thể giải thích đơn giản như vậy: hiểu đơn giản thì Noir là kiểu phim (hình như vậy) tội phạm, u ám và đen tối trong một xã hội có phần hỗn độn. Thường sẽ theo chân một thanh niên nào đó khả nghi, hoặc một ông cảnh sát hoặc một ông thám tử đang bị khủng hoảng hiện sinh, sau đó có sự xuất hiện của một người phụ nữ nào đó có ảnh hưởng xấu (thường là vậy) đến nhân vật chính. Còn phim Neo-noir là sự hồi sinh của phim noir nhưng đẹp hơn, hiểu đơn giản là vậy.
Vậy tại sao rất nhiều người lại thích mấy phim noir hay neo-noir, trong đó có cả tui. Vì đặc điểm của kiểu phim này là một cốt truyện chặt chẽ đa tầng và phần lớn khá phức tạp. Và đặc biệt là dòng phim này rất đẹp, trải nghiệm thị giác phải gọi là đẳng cấp.
Một đặc trưng khác của noir, neo-noir là có rất nhiều khung hình mang tính ẩn dụ, không có đoạn phim nào là ngẫu nhiên. Mỗi hình ảnh hay đoạn thoại đều có một ý nghĩa nào đó, ví dụ như một bà thím đang ngồi uống nước bên lề đường, thoạt nhìn thì nó bình thường, nhưng không phải tự nhiên mà bả lại uống nước thay vì bia.
Coi phim noir như giải bài tập toán vậy, nó phức tạp nó nhức đầu nó xức dầu, sau cùng ta sẽ rút ra được một điều gì đó có thể không có ích lợi gì, nhưng mà vẫn có, vậy mới đã. Nói chung là tui biết tới đó là cũng nhiều rồi đó.
nội dung (spoiled)
Chinatown có một cốt truyện khá phức tạp và có tính logic rất cao, nên nếu chưa xem thì quay đầu còn kịp.
bẫy
Câu chuyện bắt đầu với thám tử Jake Gittes (Jack Nicholson), một khứa chuyên đi rình rập những vụ ngoại tình để kiếm sống. Jake ăn mặc chỉn chu, đẹp trai, ăn nói khéo léo và khá thông minh.
Một ngày nọ, một người phụ nữ tự xưng là bà Mulwray đến thuê Jake để điều tra việc chồng mình Hollis Mulwray, kỹ sư trưởng của Sở Thủy lợi thành phố, đang ngoại tình. Jake nhận lời, bám đuôi, chụp được ảnh Hollis ở bên cạnh một cô gái trẻ và đăng lên báo.
Nhưng ngay sau khi bức ảnh xuất hiện trên mặt báo, Hollis Mulwray bị phát hiện chết đuối tại một hồ chứa nước giữa mùa hạn hán đỉnh điểm. Và bất ngờ hơn, một người phụ nữ xuất hiện tại văn phòng của Jake để hỏi tội anh. Đó chính là Evelyn Mulwray thật (Faye Dunaway), người phụ nữ trước đó chỉ là một kẻ mạo danh được thuê để bôi nhọ Hollis.
Lúc này Jake mới nhận ra mình đã bị chơi, nhưng thà rằng bị chơi cũng không có gì để nói, mà Jake thực chất đã bị cuốn vào một cái gì đó không đúng: giữa mùa hạn hán mà lại có một người chết đuối, mà người đó lại vừa bị Jake vô tình bôi nhọ, mà ông ta cũng là một nhân vật lớn của Sở thuỷ lợi. Phân đoạn này có một đoạn thoại khá hay giữa Jake và nhân viên pháp y:
Isn’t that something? Middle of a drought and the water commissioner drowns. Only in L.A.
(Tạm dịch: Đây chẳng phải là lạ sao? Giữa cơn hạn hán, ông giám đốc cấp nước lại chết đuối. Đúng là chuyện chỉ có ở L.A.)
Đoạn này không chỉ là một câu đùa giữa 2 người đàn ông, mà đây còn là một câu châm biếm đầy ý nghĩa về thời cục: thời điểm này L.A là nơi đầy rẫy tham nhũng, những điều kỳ quặc và biến chất. Câu này vừa châm biếm sự nực cười của vụ việc, vừa gói gọn tinh thần của cả bộ phim: một thế giới mà cái xấu, cái ác ngự trị đến mức phi lý.
Sau hàng loạt nghi ngờ, Jake quyết tâm tự mình điều tra xem rốt cục mọi thứ là như thế nào. Càng điều tra Jake càng thấy nhiều thứ, và vô tình bị cuốn vào một ván cờ chính trị cũng bự bự: Thành phố đang khô hạn, nhưng hàng đêm, hàng triệu gallon nước lại bị xả trộm ra biển. Và thật ra đứng sau tất cả là một kế hoạch thâu tóm đất đai vô tiền khoáng hậu.
kế hoạch
Hollis Mulwray là kỹ sư trưởng của Sở Thủy lợi thành phố, nhưng quyền hạn của ông vẫn dưới một người. Đó là Noah Cross, cha vợ của Hollis, người nắm giữ quyền lực tuyệt đối trong bối cảnh của phim. Noah là một ông lão lịch thiệp nhưng ẩn sâu bên trong là sự tàn bạo đến vô cùng.
Sau quá trình điều tra dài đằng đẵng, Jake đã phát hiện ra chính Noah Cross là người đứng sau tất cả, ông ta dàn dựng mọi thứ và cũng là kẻ đã ra tay giết chết Hollis Mulray với mục đích sau cùng là thâu tóm toàn bộ đất đai và nguồn nước ở vùng đó (hình như vậy).
Khi Jake hỏi Cross tại sao lão lại làm tất cả những điều này dù đã quá giàu có, Cross chỉ lạnh lùng đáp và tạo nên một trong những câu thoại huyền thoại:
Phần lớn mọi người không muốn đối mặt với sự thật rằng, ở một thời điểm nào đó, họ có khả năng làm bất cứ điều gì.
Nhưng cái chết của Hollis hay âm mưu chiếm đoạt nguồn nước vẫn chưa phải là thứ đáng sợ nhất, mà cũng có thể nói đó chưa phải là thứ Robert Towne muốn chúng ta xem. Nút thắt của bộ phim nằm ở danh tính của cô gái người tình của Hollis Mulwray.
twist
Vì sao vấn đề của phim không nằm ở vụ án của Hollis hay kế hoạch động trời của Noah. Vì từ đầu chúng ta hoàn toàn không biết cái kế hoạch vĩ mô đó có tồn tại. Chúng ta chỉ chăm chú theo chân của Jake để điều tra về vụ ngoại tình của Hollis. Nên khúc mắc từ đầu chúng ta đã luôn âm ỉ thắc mắc cô gái đó là ai, và Roman Polanski đã thành công.
Nhưng vấn đề của Chinatown không nằm ở âm mưu thâu tóm nguồn nước của Noah Cross, bởi ngay từ đầu, chúng ta thậm chí còn không biết cái kế hoạch vĩ mô đó có tồn tại. Polanski đã giới hạn tầm nhìn của khán giả vào góc nhìn của Jake và phát hiện ra âm mưu to lớn của Noah khi dõi theo một vụ ngoại tình bình thường. Nhưng câu hỏi vẫn luôn nằm ở đó từ đầu: cô gái bí ẩn kia thực sự là ai?
Trong một phân cảnh khi Jake tra khảo Evelyn bằng những cái tát, sự thật mới vỡ lẽ: cô gái đó vừa là con gái, vừa là em gái của Evelyn. Một kết quả của tội ác loạn luân mà Noah Cross đã gây ra cho chính con gái mình.
Đến lúc này, khán giả nhận ra kẻ thù của Jake không phải là một băng đảng tội phạm, một nhà cầm quyền mà là một con quái vật đội lốt con người, kẻ tin rằng tiền bạc và quyền lực cho phép hắn sở hữu cả tương lai của những thế hệ sau.
chinatown
Evelyn cố gắng đưa con gái (cũng là em gái) mình chạy trốn khỏi Noah đến Chinatown. Jake, bằng một cách nào đó mà tui không biết đã yêu Evelyn và cố gắng giúp cô chạy trốn đồng thời mang công lý ra ánh sáng.
Nhưng ở Chinatown, luật pháp là một thứ xa xỉ. Đây cũng là phân đoạn duy nhất chúng ta được thấy Chinatown.
Evelyn cố gắng đưa con gái lên xe chạy trốn.
Cảnh sát nổ súng.
Evelyn chết ngay tại chỗ với phát đạn xuyên qua mắt như một hình ảnh biểu tượng cho sự mù quáng của công lý.
Noah Cross thản nhiên ôm lấy đứa cháu (cũng là con mình) đi vào bóng tối, trong khi Jake đứng chết lặng.
Một người bạn kéo Jake đi và thốt lên:
Forget it, Jake. It’s Chinatown.
kết bài
Chinatown được xây dựng dựa trên những sự kiện có thật, kinh điển và đen tối nhất trong lịch sử Los Angeles: The California Water Wars và The Rape of Owens Valley. Nếu muốn tìm hiểu rõ hơn về vụ án này, các bạn có thể lên mạng tìm đọc nha chứ tui cũng lười, còn không thì cứ coi phim cũng có thể hiểu sương sương rồi, nói chung cũng hấp dẫn lắm.
Sau khi xem xong thì bạn sẽ hiểu, chẳng có Chinatown nào xuất hiện trong Chinatown cả. Chinatown không chỉ là tên của một con phố, nó còn ám thị cho cả một chế độ, một ẩn dụ cho cả một hệ thống mục nát, nơi mà bất cứ ai đã từng đặt chân đến cũng phải cảm thấy sợ hãi khi nhớ lại.
Hãy tự mở Chinatown lên mà xem lại cảm nhận trọn vẹn ý nghĩa đa tầng của Chinatown và cũng như chiêm ngưỡng một trong những kiệt tác neo-noir vĩ đại nhất mọi thời đại. Tin tui, nó sẽ mang đến cho bạn một trải nghiệm thị giác thực sự tuyệt vời.
